Artikel
2015-02-03
Categoriaal pastoraat door T. van Staveren

Categoriaal pastoraat betreft geestelijke verzorging die buiten het directe zicht van de plaatselijke gemeente valt. Het gaat dan  bijvoorbeeld om pastoraat voor gevangenen, zeevarenden, militairen of pastoraat in de gezondheidszorg. In dit artikel wil ik iets vertellen over het instellingspastoraat in verzorgingshuizen en verpleeghuizen.

Geestelijke verzorging, die vanuit een instelling gegeven wordt, is altijd aanvullend pastoraat.  Het vervangt niet het pastoraat vanuit de kerkelijke gemeenten. Je ziet nog wel eens dat de gedachte leeft dat wanneer er vanuit een instelling pastoraat gegeven wordt de kerkelijke gemeente minder betrokken is. Waarom? Is het omdat men geen raad weet met ouderen? Of dat men niet weet hoe men met dementerende gemeenteleden moet omgaan? Is het lastig om over zingeving en zingevingsvragen te spreken?

Geestelijke verzorging in een instelling
Geestelijke verzorging vanuit de instelling bestaat voornamelijk uit het begeleiden van en het verlenen van hulp aan bewoners die in een verzorgingshuis of verpleeghuis wonen. De geestelijk verzorger is in dienst van de zorginstelling. Onder geestelijke verzorging wordt verstaan: "de professionele en ambtshalve ondersteuning van en hulpverlening aan mensen bij de zingeving van hun bestaan, vanuit en op basis van geloofs- en levensovertuiging en de professionele advisering inzake ethische en/of levensbeschouwelijke aspecten in zorgverlening en beleidsvorming.�

De hulp en begeleiding vanuit de instelling is gebaseerd op de geloofs- of levensovertuiging van de bewoner. Je richt je op de fundamentele vragen over ziekte en gezondheid, dood en leven, op de verwerking van situaties waarin zieken en mensen met een beperking verkeren, zowel lichamelijk als psychisch. Daarnaast is er ook ruimte voor de partner, kinderen en mantelzorgers om aandacht en begeleiding te krijgen. Vanuit een pastorale, dat is een herderlijke, bewogenheid zit je naast de ander om samen diens vragen en geloofsworstelingen te bespreken. In het besef dat God Almachtig is en Hij alle dingen werkt naar de raad van Zijn wil.

Meerwaarde geestelijke verzorging in een instelling
De meerwaarde van de geestelijke verzorging vanuit de instelling is dat de geestelijke verzorger een professionele hulpverlener is die samen met andere disciplines dicht rondom de bewoner staat. Ieder vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid en deskundigheid. De geestelijk verzorger kent de bewoner en denkt multidisciplinair mee in het geheel van de zorg. In het zorgleefplan, wat iedere bewoner heeft, schrijft hij hetgeen pastoraal van belang is.

Een zorgleefplan bestaat uit vier domeinen, nl. woon- en leefsituatie, participatie, mentaal welbevinden en lichamelijk welbevinden en gezondheid. Vooral bij de domeinen participatie en mentaal welbevinden heeft de geestelijk verzorger zijn inbreng.

Geestelijke verzorging, een discipline met  een eigen professie
Een geestelijk verzorger in een instelling heeft kijk op ziektebeelden, zowel lichamelijke als psychische ziektebeelden. Vanuit de Joods-christelijke visie op het mensbeeld, ook wel de Holistische mensvisie genoemd, heeft hij de totale mens op het oog. In deze visie ziet men de mens in vier dimensies, nl. het geestelijke, de psyché, het lichamelijke en het sociale. Als er in 1 van de 4 dimensies iets scheef gaat, heeft dat ook gevolgen voor de andere dimensies. Als men bijvoorbeeld een blaasontsteking heeft, dat is dus iets lichamelijks, kan dat ook gevolgen hebben voor de psyché, men kan dan een verwarde indruk geven. Dit komt voort uit het lichamelijke en heeft dus niets te maken met dementie. Wel heeft deze lichamelijke oorzaak  gevolgen voor het geestelijke denken.

Bij andere lichamelijke oorzaken, zoals een CVA (ook wel een beroerte genoemd) of Parkinson, weet de geestelijk verzorger wat er in de hersenen gebeurt en wat het met een mens doet. Dat het leven van zulke bewoners van de ene op de andere dag radicaal veranderen kan. Vanuit zijn inzichten kan een geestelijk verzorger naast deze bewoners zitten om hen in hun moeilijkheden en belemmeringen te begeleiden. Concrete levensvragen en zingevingsvragen met hen bespreken. Als elke zingeving weg lijkt te vallen, wat houden we dan over? Dan mogen we elkaar vanuit Bijbels perspectief  wijzen op God Die leeft. Samen bidden om hulp en kracht.  

We kunnen in aanraking komen met vele zingevingsvragen. Met zingeving wordt bedoeld: het continue proces waarin ieder mens, in interactie met diens omgeving betekenis geeft aan zijn of haar leven. Daarbij spelen godsdienst en levensbeschouwing een wezenlijke rol. Het betekenis geven kan op alle mogelijke manieren plaatsvinden, verbaal en non-verbaal, maar kenmerkt zich als een persoonlijke uitdrukking van waardering van het leven. Zowel negatief als positief. Het kan betrekking hebben op een specifiek aspect van het leven, maar ook op het leven als geheel. Gecompliceerd door het feit, dat het meestal om een mengeling gaat van verschillende elementen: rationeel, emotioneel, gedrag, geestelijk.

Het overstijgt de lichamelijke, psychische en de sociale aspecten van het leven. Het betreft de totaliteit van het mens zijn: 'heel de mens'. De geestelijk verzorger geeft aandacht aan al deze facetten van het leven.

Bij psychische ziektebeelden zoals depressie, dementie, borderline, schizofrenie, autisme  zit het probleem in de psyché. De psyché is ziek bij bijvoorbeeld depressie. Alles is dan somber en men ziet geen lichtpuntjes, ook niet in het geestelijke leven. Alles is even donker en men denkt vaak dat God er niet meer is.

Bij dementerenden is er een proces van afsterven van de hersencellen, waardoor de gedachten minder worden. Er zijn verschillende soorten van dementie, zoals Alzheimer, vasculaire dementie, Lewy Body, de ziekte van Pick. Elk soort heeft zijn eigen kenmerken.

Hoe kunnen we een dementerend gemeentelid bereiken? We onderkennen verschillende fasen in de dementie, nl: het bedreigde ik, het verdwaalde ik, het verborgen ik, het verzonken ik. In deze vier fasen zie je een proces van achteruitgang. Dement betekent vanuit het Latijn: �de� = weg, � ment� = geest. De geest gaat weg. Dit is een proces op het psychische vlak. De professionele geestelijke verzorger heeft kijk op deze processen en weet in welke fase de bewoner zich bevindt. Hij heeft inzicht in de verschillende benaderingswijzen, zoals Validation, realiteit ori�ntatie, zintuigprikkelende benadering.

Andere facetten van het werk van een geestelijk verzorger zijn het organiseren en leiden van groepsactiviteiten, zoals; kerkdiensten, Bijbelkringen, weeksluitingen, vieringen rondom de heilsfeiten. Hij heeft ook een taak in het meedenken in het medisch-ethisch beleid en bij andere identiteitsgebonden beleidszaken.

Geestelijke verzorging in relatie tot kerken
Vanuit de instellingen vinden we het belangrijk dat er een goede band is met de betrokken kerken. Predikanten en ambtsdragers zouden veel meer gebruik moeten maken van de professionele inzichten van de geestelijke verzorger. Hij kan toerusting geven op het gebied van ziektebeelden, zowel lichamelijk als psychische ziektebeelden.

Je hoort wel eens: "Aan dat bezoek had ik niets, ze reageerde geen eens.� Na vijf minuten was de ambtsdrager weg. Hij wist er geen raad mee. Hoe ga je daar dan om? Probeer dan zo�n dementerende die in de derde of vierde fase is  te bereiken door het zingen van een psalm. Heel eenvoudig door eerst te neuri�n, om zo prikkel voor prikkel te geven. Dan de psalm te zingen, dan is het de Heere Die dat kan gebruiken. Bij zo�n bewoner die niets meer zegt, waar je nauwelijks contact mee krijgt, gebeurde het bij het zingen van Psalm 42 vers 1 en 5 dat ze me aankeek en bij het vijfde vers haar vinger omhoog stak. Dan word je klein en zie je dat de Heere het wil gebruiken. Ik denk aan die andere bewoner op die kerstmiddag, een kind van God die met lege ogen geen enkele blijk van herkenning gaf tijdens die middag, maar bij het laatste vers, Psalm 68 vers 10, de laatste woorden ging meezingen: Hij kan en wil en zal in nood � Aan het einde van de psalm gingen haar magere armen omhoog, haar ogen schitterden en ze sprak: �Wanneer komt die dag, dat ik bij U wezen mag.� De armen gingen weer omlaag, haar ogen werden weer leeg, maar dat moment vergeet je nooit. Zo gebeuren er in de instelling nog wonderen van genade. De Heere wil ambtsdragers, bezoekers vanuit de kerk gebruiken. Ga dan wel voorbereid op pad en u zult de zegen van de Heere ervaren, juist in de instellingen waar medegemeenteleden in de wachtkamer op hun laatste station verblijven.

De auteur is Geestelijk Verzorger in Verpleeghuis Salem te Ridderkerk en ouderling in de CGK te Barendrecht.


 


Abonneer u nu op de RSS-feed van De Wekker