Artikel
2015-07-17
Nader Bekeken: Tussen tragedie en Evangelie door P.L.D. Visser

Economie, strategie, tragedie, democratie. Al die door de Griekse taal en cultuur gestempelde woorden – het zijn er erg veel – komen boven als je de situatie bekijkt waarin de bakermat van onze beschaving verzeild is geraakt. Twee Griekse woorden springen er voor mij uit: tragedie en Evangelie, treurspel en Blijde Boodschap.

In deze Nader Bekeken zal ik geen nieuw kunnen licht werpen op de schuldenproblematiek van  Athene. Dat is het vakgebied van economen en tot die rangen ben ik nu eenmaal nooit toegetreden. Wel wil ik in deze bijdrage zien waar de actualiteit en klassieke Griekse woorden elkaar kruisen. En die kruispunten wil ik met u in het licht van de Schrift bekijken.


Euro
De naam van ons continent en van onze munteenheid verwijst naar een Griekse mythe. Die vertelt over een zekere Europè, een prinses waarop de oppergod Zeus zijn oog laat vallen. De prinses uit Fenicië wordt, zo zegt het verhaal, uiteindelijk door de overspelige afgod (niets menselijks is hem vreemd) met nageslacht en al op het eiland Kreta afgeleverd waar ze huwt met de plaatselijke koning.

Mythe

De mythe van Europè maakt het meteen duidelijk: Europa, continent, bewoners en religie, het is allemaal van heidense oorsprong. Een oorsprong die niet bepaald verheffend is: Europè, aangerand door een onberekenbare Zeus. Het verhaal tekent het duister begin van een continent dat het licht van Christus meer dan nodig heeft.
De Grieks-heidense erfenis is in allerlei vormen ons vervolgens in de schoot geworpen. Of het nu gaat om het alfabet, filosofie, wiskunde, architectuur of militaire strategieën van de Spartanen, het is allemaal afkomstig uit het oude Hellas. Zo is Europa, hoe verschillend elke land en streek ook is, diepgaand gestempeld door klassiek Grieks denken.

Evangelie
Via dezelfde Griekse route en taal kwam het Evangelie bij ons Europeanen binnen. Paulus’ visioen van de man die ‘Kom over naar Macedonië en help ons’ riep, is wat dat betreft spreekwoordelijk.
Het Evangelie heeft het in de wortel heidense Europa blijvend gestempeld. Hoe seculier ons continent ook geworden is, de afdrukken van de Blijde Boodschap blijven zichtbaar.
Zonder het Evangelie, dat leert dat in Christus man noch vrouw, Jood noch Griek is, zou het Europese mensenrechtenbeleid niet bestaan hebben. Het verlangen naar recht, dat uitkomt in de diverse tribunalen (het Joegoslaviëtribunaal in Den Haag, bijvoorbeeld), is zonder de Bijbelse verkondiging over Gods rechtvaardigheid niet denkbaar.
Het verlangen naar een Messiaans vrederijk bleef ook in Europa nalichten, en het verklaart onze gedrevenheid om wereldwijd onze krijgsmachten op missie te sturen om te pogen vrede en recht te brengen.
Dat we nog steeds bezig zijn met de schuldvraag rond de slachting in Srebrenica – de toenmalige minister van defensie Voorhoeve schreef er recent nog een boek over – is typisch voor een Westerse samenleving en stellig terug te leiden op het spreken van de Schrift over schuld en boete.

Crisis
Over schuld en boete gesproken: ruim 300 miljard euro aan leningen heeft Athene als een molensteen om de nek hangen. Ik lees dat Nederland 20 miljard daarvan voor zijn rekening genomen heeft. U en ik financieren dus gemiddeld € 1.250,- aan Griekse schulden. Crisis dus, nu die torenhoge schuld niet meer af te lossen is.

Dat woord crisis betekent trouwens ‘oordeel’ in het Nieuwe-Testament. En geoordeeld wordt er inderdaad. Ik krijg wel eens de indruk dat de oude taal van schuld en zonde niet meer goed landt bij moderne mensen. En ook in de kerk moeten we elkaar voortdurend uitleggen dat wij wel degelijk met de val van Adam, hoofd van het menselijk geslacht, te maken hebben. Zoals wij collectief in Adam gevallen zijn, zo wordt de ware kerk van Christus in Hem ook collectief verlost. Moeilijk te vatten, voor ons, individualisten.

Maar als het om geld gaat blijkt de thematiek van collectieve zonde, schuld en boete nog helemaal van toepassing te zijn. Er heerst een vertoornde stemming in Europa. De retoriek op straten is hard: de Grieken zijn schuldenaren. Weliswaar is de overheid verantwoordelijk, maar het volk deelt collectief in de schuld van de overheid. Het Griekse volk is niet boetvaardig. Ze zijn lui, onbetrouwbaar en bekeren zich niet van harte van hun economische zonden. Ze zijn kwijtschelding dan ook niet waardig en – als ik dit schrijf – hangt het er om of ze op weg zijn naar afsnijding van de Eurozone en, mogelijk zelfs, van de Europese Gemeenschap.

Hypocrisie
Dat er aan de kant van de Griekse overheid het nodige mis is gegaan, mag duidelijk zijn. Europa werd  door diverse Griekse regeringen voorgelogen over de hoogte van de staatsschuld. Het valt mij alleen op dat er weinig aandacht is voor de landen en instellingen die aan de Grieken ruimhartig en tegen beter weten in geld hebben geleend.
Jean Dohmen van Elsevier schrijft treffend: ‘Wanneer drong tot Europa door dat het misging? Pas in 2009. Maar tien jaar geleden waarschuwde de toenmalige president van de Europese Centrale Bank (ECB), Jean-Claude Trichet, tijdens vergaderingen met de Europese ministers van Financiën al voor de hoge Griekse schulden. Hij werd genegeerd. 'Griekenland? Dat was toch maar 2 procent van de economie van de eurozone?'1
Het is als in een Grieks toneelstuk, een hypokrisis: de acteurs gebruiken maskers om zich anders voor te doen. De verontwaardiging in Europa over de Grieken vertoont de hypocriete trekken van een klassiek drama.

Het beste antigif tegen hypocrisie is Christus’ stem. Ook Christus spreekt in economische termen over schuld en kwijtschelding. Ik denk aan de gelijkenis van de knecht die, hoewel hem veel vergeven was, een kleine schuld van zijn naaste maar niet kon kwijtschelden. Die knecht trof een zware crisis (oordeel). Christus leert ons zo naar onszelf te kijken. Het zou goed zijn dat inderdaad te doen, voordat we het oordeel over de Grieken al te hardvochtig en al te collectief uitspreken.

Tragedie
Terwijl in Brussel en Athene het politieke spel gespeeld wordt, tekent voor het Griekse volk zich een klassiek treurspel, een tragedie af. Het beeld van gepensioneerden die in de rij voor de pinautomaat staan is sprekend. De banken zijn nog steeds gesloten en op de rand van faillissement gekomen. De rijke bovenlaag heeft de tegoeden al lang in het buitenland op een veilige bankrekening geparkeerd, maar de kleine spaarder moet vrezen voor zijn bescheiden tegoed.
De economie staat op het punt van imploderen, zonder functionerende banken en met een consumentenvertrouwen dat door het nulpunt gezakt is. Het werkloosheidscijfer ligt boven de 25%. De jeugdwerkloosheid beloopt de 60%. Altijd weer betalen de economisch zwakkeren de prijs van de politieke strijd die over hun hoofden wordt gevoerd.
Als ik dan ook nog bedenk dat op de Griekse eilanden grote aantallen vluchtelingen aanlanden die op de een of andere manier opgevangen moeten worden door de onttakelde samenleving, is het drama compleet.

Diaconie
Ik vraag me af of er onder die afdrukken van het Evangelie, die achterbleven in een geseculariseerd continent, ook nog die afdruk te vinden is van dat Bijbelse woord ‘diaconie’. Dienst, diakonia, geleerd door Hem die eens sprak ‘Ik echter ben in uw midden als Iemand Die dient.’ Dienst aan elkaar om niet. Uit liefde voor de naaste, vrucht van de liefde van God en tot God.

Misschien is het er nog, dat besef van het Oud-Testamentische jubeljaar. Dat 50ste jaar, waarin onteigening van huis en land weer ongedaan wordt gemaakt. Waarin een verarmde Israëliet, die zich (al dan niet door onwijze financiële beslissingen) in arren moede als slaaf verkoopt, weer vrij wordt gelaten.

Idealistisch? Losgezongen van de weerbarstige realiteit? Apolitiek? Dat zal best wel. En toch: ik hoop het voor de 11 miljoen Grieken. Wie Christus volgt, gunt zijn naaste toch ook uitzicht op dat 50ste jaar, het jubeljaar? Dat jaar, dat een Messiaans teken is. Teken van een nieuwe schepping waar de Mammon voorgoed door zijn lemen voeten is gezakt.

P.L.D. Visser

1) http://www.elsevier.nl/Economie/achtergrond/2015/7/Dit-moet-u-weten-over-Griekse-schuldenmarathon-1785568W/ (Elsevier, 4-7-2015)

 


Abonneer u nu op de RSS-feed van De Wekker