Artikel
2016-03-18
Interview: De crux van de Matthäus Passion Zeven luistertips van organist / klavecinist Pieter-Jan Belder

Door Geerten Jan van Dijk

Alleen al deze maand werkt organist en klavecinist Pieter-Jan Belder dertien keer mee aan een uitvoering van de Matthäus Passion van J.S. Bach. 'Het is veel, maar zeker geen straf. Het blijft een van de grootste kunstwerken uit de westerse geschiedenis.'

Een toelichting aan de hand van zeven luistertips van een bevlogen musicus die de Matthäus al zeker 130 keer heeft uitgevoerd.

1. Laat je uitnodigen door het openingsdeel
"Bach beschouwde de Matthäus Passion als zijn ‘grote passion’. Hij doelde daarmee niet alleen op de enorme lengte, de complexiteit van het geheel, maar ook op de bezetting. Bach zet op grote schaal in: twee koren en twee orkesten zijn nodig om de lijdensmuziek uit te voeren. Maar wat het meest er uitspringt, is de enorme emotionele intensiteit van de muziek. Dat alles komt samen in het groots opgezette openingsdeel. Het eerste koor (de dochters van Sion) wekt het tweede koor (de gelovigen) op tot klagen en uitzien naar de Bruidegom. Maar het tweede koor weet niet wat het zoeken moet, en waar. Hoog boven deze klaagzang klinkt opeens een belijdenis door een derde groep zangers, meestal jongenssopranen: Jezus is als een lam, dat onschuldig, maar geduldig voor de gelovigen de zonden draagt tot in de dood. Bach nodigt ons uit, we worden het lijdensverhaal ingezogen."

2. Recitatieven zijn niet saai

"De teksten bestaan voor het grootste gedeelte uit het lijdensverhaal volgens Mattheüs. Deze Bijbelgedeelten worden op een zingende spreektoon voorgedragen (gereciteerd), hier en daar ondersteund door akkoorden van de basinstrumenten. Veel luisteraars vinden deze recitatieven saai, maar er zit zo ontzettend veel in verstopt. Bach is voortdurend bezig met het uitbeelden van de tekst. Wat een predikant met woorden doet wilde Bach met muziek bereiken, zodat je ervoor open gaat staan. Muziek is een soort taal waarmee je ingang krijgt tot iemand, waar woorden vaak tekortschieten. Muziek verdiept en versterkt de boodschap. Als ik even voor mijzelf mag spreken: tijdens een uitvoering van de Matthäus Passion of een ander goed gecomponeerd werk komt de evangelieverkondiging wel aan, terwijl dat bij menige preek niet het geval is. Goede muziek verheft ons tot God. De boodschap kan beter binnen komen, zeker als je daar gevoelig voor bent."

3. Bedenk: waarom dat koraal op die plek?

"De teksten uit Mattheüs worden regelmatig onderbroken door kerkliederen (koralen). Dat lijken nietige dingetjes, maar ondertussen zijn het wel de steunpilaren van de Matthäus Passion. De koralen vormen de reacties van de gemeente en betrekken de luisteraar bij het lijdensevangelie. Ook de luisteraar anno 2016. De teksten zijn indrukwekkend, de muziek is meesterlijk. Je merkt aan alles dat Bach van deze kerkliederen hield. Bij veel mensen komen de koralen echt binnen, temeer omdat de teksten en melodieën worden herkend. Bedenk steeds waarom Bach juist op die plek dat koraal laat zingen."

4. Ga op zoek naar de crux

"De Matthaüs Passion gaat van hoogtepunt naar hoogtepunt, maar één deel ligt mij wel heel na aan het hart. Halverwege het verhoor vraagt Pilatus zich af wat Jezus dan voor kwaad heeft gedaan. Bach zet prompt het verhaal stil en laat een sopraan een hele reeks weldaden van Jezus opsommen. Daarna zingt de sopraan verder: "Uit liefde wil mijn Heiland sterven." De begeleiding van deze sopraansolo is subliem. Bach laat alle basinstrumenten weg, alleen twee fluiten en twee hobo’s zijn te horen. Dat is van onaardse schoonheid. Dat is ook de bedoeling, want de boodschap is hemels. Het geeft aan dat Jezus God is en uit liefde voor mij de dood ingaat. Voor mij is dit de crux van de Matthäus Passion, maar ook van het christelijk denken.

5. Verwacht geen sentimentele tranentrekkerij
"Muziek is emotie, ook bij Bach. Maar bij Bach is het nooit sentimenteel, geen tranentrekkerij, geen weltschmerz. Bach weet steeds weer te raken zonder dat het een kunstje wordt. Zijn muziek is zo buitengewoon gebalanceerd, zo vakkundig als een complex bouwwerk. Tussen al die constructie komt de onderlaag naar boven. De emotie zit niet zozeer in de muziek, maar Bach weet die bij ons steeds teweeg te brengen. Hoe hij dat steeds weer voor elkaar krijgt? Technisch kan ik het een en ander wel toelichten, maar verder blijft het een mysterie. Zelf was Bach er vrij laconiek over: "Ik heb vlijtig moeten werken. Wie even vlijtig werkt, zal evenveel succes hebben." Wat Bach over wilde brengen was de boodschap van het evangelie. Aan het einde van zijn muziekstukken noteerde hij evenals veel tijdgenoten de letters SDG (Soli Deo Gloria). Dat is wat Bach wilde, daar kunnen we wel van uitgaan."

6. Vier geen Pasen met de Matthäus Passion
"Bachs Matthäus Passion is razend populair in Nederland en dat lijkt elk jaar erger te worden, soms op het hyperige af. Onlangs verscheen er nota bene een glossy over de Matthäus. Niet dat ik dat erg vind. Men kan aan slechtere dingen zoveel aandacht besteden. Heel Nederland houdt zich jaarlijks bezig met de lijdensgeschiedenis van Jezus. Luisteren ze geen Matthäus Passion, dan kijken ze wel naar The Passion. Het gaat om Pasen. Denken ze. Maar bij Pasen draait het om de opstanding van Jezus. Het slot van de Matthäus Passion is geen punt, maar een komma. Voor de paasdienst twee dagen later componeerde Bach het Paasoratorium. Dat is zo’n geweldig stuk"

7. Volg Bach het hele kerkelijke jaar door
"Bach componeerde voor bijna elke zondag van het kerkelijke jaar een cantate (een muziekstuk voor zangers en orkest). Al deze muziek wordt veel minder vaak uitgevoerd dan de Matthäus Passion. Daar zit een commercieel aspect achter. Als je een cantate speelt komen er 300 mensen, bij de Matthäus is de zaal uitverkocht. Laten al die mensen die naar de Matthäus Passion gaan ook al die cantates van Bach eens beluisteren. Die muziek is net zo meesterlijk als de Matthäus Passion. Ik begrijp de voorkeur wel een beetje. De Matthäus Passion is toegankelijker, omdat de muziek een duidelijke verhaallijn volgt. Voor de cantates moet je vaak wat meer theologisch onderlegd zijn. Maar dat moet voor de lezers van De Wekker geen probleem opleveren."



De Matthäus Passion

De Matthäus Passion vertelt de lijdensgeschiedenis van Christus volgens het Evangelie naar Mattheüs. Het is een van de bekendste composities van Johann Sebastian Bach. Het muziekstuk werd voor het eerst uitgevoerd op Goede Vrijdag 1729 in de kerkdienst van de Thomaskerk te Leipzig. In 1870 klonk de Matthäus Passion voor het eerst in Nederland. Vandaag de dag wordt deze Passiemuziek alleen al in Nederland meer dan 100 keer per jaar uitgevoerd.
Een complete uitvoering is te zien en te beluisteren via www.allofbach.com.
 

Pieter-Jan Belder
Pieter-Jan Belder (1966) studeerde klavecimbel en blokfluit aan de conservatoria van Amsterdam en Den Haag. Sindsdien treedt hij veelvuldig op in binnen- en buitenland als klavecinist, fortepianist, continuospeler en blokfluitist. Hij maakte meer dan 130 cd-opnames.
Pieter-Jan Belder is lid van de Gereformeerde Kerk (vrijgemaakt) te Arnhem.


 


Abonneer u nu op de RSS-feed van De Wekker