Artikel
2016-04-01
Nader bekeken - Protestants product: de democratie door C.C. den Hertog

Op 6 april zijn diverse stemlokalen in ons land weer geopend, zo is de bedoeling. Dit keer niet voor verkiezingen, maar vanwege een referendum dat is afgedwongen door de mensen van Geenpeil in verband met het verdrag dat de EU gesloten heeft met Oekraïne en dat door ons parlement nog bekrachtigd moet worden. Het wordt door de initiatiefnemers bejubeld als een triomf van democratie. Dat weet ik niet zo zeker. Het roept in ieder geval wel de vraag op wat democratie ook alweer is.

De feestelijkheden rond de viering van het 200 jaar bestaan van het Koninkrijk der Nederlanden zijn volgens mij inmiddels allemaal zo’n beetje afgerond. Eén van de activiteiten in dat kader was een studiedag op 1 oktober jl. onder de titel: Koninkrijk der Nederlanden – contouren van de derde eeuw. De organisator van dit symposium – de wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid (WRR) – had verschillende sprekers gevraagd om vooruit te kijken naar de toekomst van onze rechtsstaat. De bijdragen zijn inmiddels gebundeld in een boek dat bij de WRR aangevraagd kan worden en dat tevens op internet beschikbaar is.

Een opvallende bijdrage aan die bundel is van de rechtsfilosoof A. Kinneging. Zijn bijdrage heeft de titel: ‘De Nederlandse rechtstaat in de komende eeuw: een vooruitblik’. Wie het opstel leest, merkt dat Kinneging bepaald niet gerust is over de toekomst van onze rechtsstaat. Zo meent hij dat veel kiezers vergeten zijn dat stemkeuze iets anders moet zijn dan de verdediging van eigenbelang (24) – en ik vrees dat hij daar gelijk heeft. Een ander probleem signaleert hij in het kleiner worden van de positie van het parlement – door het werken met coalities, zo interpreteer ik hem, komt het parlement bijna buitenspel te staan, immers de fractiediscipline maakt dat het kabinet de plannen eenvoudig door de Tweede Kamer weet te loodsen. Het feit dat het huidige kabinet in de Eerste Kamer niet over een meerderheid beschikt, maakt dat daar zaken gedaan moeten worden met de oppositie. En dat heeft een stuk controle teruggebracht in het spel – al ontkom je moeilijk aan de indruk dat de Eerste Kamer nu soms een soort verdubbeling wordt van de Tweede Kamer. En dat is niet waar de senaat voor bedoeld is.

Protestantisme
Tot zover hebt u wellicht gedacht: waarom moet het in De Wekker over deze dingen gaan? Dat heeft vooral te maken met de derde zorg richting de toekomst die in genoemd stuk naar voren gebracht wordt.

Ik citeer maar even uitgebreid: ‘Er is al dikwijls opgemerkt dat de enige echte rechtsstaten in de wereld vrijwel allemaal te vinden zijn in landen met een protestantse achtergrond: Noord- en West-Europa en Noord-Amerika. Daar valt empirisch veel voor te zeggen. Maar als dat inderdaad het geval is, is de conclusie dat de rechtsstaat mogelijk is gemaakt door het protestantisme. De vraag rijst dan wat het precies is in dat protestantisme dat de rechtsstaat mogelijk heeft gemaakt. Ik vermoed dat dat bovenal de idee is geweest dat de mens alles doet ten overstaan van God, tegenover wie hij nu en later persoonlijk rekenschap moet afleggen. Dit is een ongekende stimulans geweest voor het persoonlijk geweten, die de samenlevingen waarin dat het geval was in staat heeft gesteld daadwerkelijk een rechtsstaat te vestigen.’ (25).

Ik vind het opvallend dat dit punt naar voren gebracht wordt op een studiedag als de genoemde. Wie er over nadenkt, kan makkelijk nagaan dat er zonder meer iets in zit. Het exporteren van democratie is nog niet altijd zo gemakkelijk als we zouden willen. Afghanistan en Irak zijn daar voorbeelden van. En volgens Kinneging zit ‘m dat dus daarin dat het protestantisme mensen wijst op het besef dat we rekenschap moeten afleggen voor de Here God. Daar komt dan ook zijn zorg binnen beeld: hoe zal het verder gaan met de democratie nu de kerken in West-Europa kleiner worden en het geloof verdwijnt? De religieuze voedingsbodem onder de democratie valt daarmee weg. Met het verdwijnen van het geloof in de Here God verdwijnt dan ook het besef dat we rekenschap moeten afleggen over onze daden. Kinneging is er bezorgd over.

Samenleving
Daarmee wordt een aspect van de ontkerkelijking aangewezen dat voor zover ik kan zien niet vaak in onze binnenkerkelijke overwegingen mee bedacht wordt. Wanneer we nadenken over evangelisatie en zending, is het ons te doen om het heil van mensen. En dat is het eerste en belangrijkste. Maar zo’n bijdrage op een symposium maakt ineens duidelijk dat de uitwerking van de kerk veel breder en diepgaander is. Een samenleving heeft er baat bij wanneer burgers zichzelf leren verstaan als verantwoordelijke wezens. Verantwoordelijk niet maar jegens elkaar, maar in de richting van de Here God.

Inderdaad zien we met het kleiner worden van de kerken het besef van verantwoordelijkheid in onze samenleving afnemen. We hebben vandaag de dag een enorm probleem met de fundering van onze ethiek. Als alles relatief is, zoals vandaag gemeengoed is, zijn onze wetten uiteindelijk weinig meer dan de min of meer toevallige mening van de meerderheid. Waar is die mening op gebaseerd? Op de heersende gedachten omtrent menselijkheid en samenleving. En die gedachten veranderen: steeds minder is er ruimte voor de ervaring van gebrokenheid en lijden. Vandaag lopen de discussies over prenataal onderzoek en Downsyndroom bijvoorbeeld heel anders dan enkele decennia geleden de discussies rond abortus. Wat destijds een ongepast standpunt was, is vandaag gemeengoed. In discussies over de Levenseindekliniek zie je iets dergelijks. Je merkt: er wordt weinig meer gevraagd naar wat voor samenleving we zijn. Of voor wie we ons verantwoordelijk weten. We nemen weinig tijd om een stap achteruit te doen en ons leven van een zekere afstand te bekijken.

Tegelijk worden steeds meer zaken in economische termen uitgedrukt – dat lijkt vandaag onze hoogste norm. Het viel me op dat een verslaggever in verband met de verscherpte grenscontroles na de aanslagen in Brussel de kijkers wist voor te rekenen hoeveel de files die deze maatregelen opleveren ons per dag kosten. Waarom moeten we dat weten? Wat is suggestie die daarmee gedaan wordt? Dat de zorg om onze veiligheid ook te duur kan worden? Ik weet het niet – maar het valt me op dat we steeds vaker geïnformeerd worden over de kosten van bepaalde zaken. Alsof dingen ons ook niet wat mogen kosten. We zitten in de vreemde kramp dat we vooral minder belasting willen betalen – en dus: minder verantwoordelijkheid willen dragen –, maar wel steeds hogere eisen stellen aan bepaalde diensten en voorzieningen. Dat wringt.

Antwoord
Wat is een verstandige reactie van de kerk? Ik denk: dankbaar zijn voor zo’n opmerking van Kinneging. In ieder geval niet: gaan mopperen en klagen dat vroeger alles beter was. Dat brengt ons nergens. Beter is om de vraag te stellen hoe we vandaag bruikbaar zijn – we zijn toch in deze omstandigheden gesteld? Hoe kunnen we in onze wereld het Evangelie zo vertolken, dat mensen het werkelijk horen? Hoe kunnen we verkondigen dat we niet in een lege, doelloos voortrazende wereld staan, maar dat we leven voor het aangezicht van die God aan wie we rekenschap mogen (!) afleggen. Dat is immers niet een zware last, een werkelijkheid die echt leven platslaat. Het is bij uitstek goed nieuws. Waar mensen die boodschap werkelijk verstaan, komt het nemen van verantwoordelijkheid vanzelf. Dan worden minderheden beschermd. Daar gedijt een democratie – met zijn scheiding van machten nog altijd de minst onverstandige vorm van staatsinrichting.
We mogen het best noteren in onze overwegingen rond evangelisatie en zending: de hele samenleving heeft baat bij de boodschap van de Schrift.

Ds. C.C. den Hertog is predikant te Surhuisterveen


 


Abonneer u nu op de RSS-feed van De Wekker