Artikel
2017-10-27
Interview: 'Reformatie begint nu pas echt' door Marie Verheij-van Beijnum

Valt er in de hausse aan "Reformatie’ nog iets nieuws te melden? Wat heeft de Reformatie van 1517 ons te zeggen? Het woord is aan hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Theologische Universiteit Apeldoorn en directeur van Refo500: Herman J. Selderhuis.


In oktober 2010 vond in de St. Janskerk van Gouda de aftrap plaats van Refo500 als internationaal project. Prof.dr. Herman Selderhuis, thans rector van de TUA, was de aanjager. Dit jaar is het 500 jaar geleden dat de Reformatie begon. Vooral begon, stelt Selderhuis, "in 2017 vieren we het begin van de Reformatie, dus nu gaan we pas echt aan de gang met de boodschap van de Reformatie."

Kernvraag
Wat is volgens u de winst voor nu als we het over 500 jaar Reformatie hebben?
"Het jubileum bepaalt ons bij de kernvraag van Luther: hoe zit het met de verhouding tussen God en mens? Hoe breng ik als kerk aan de mensen de boodschap dat er een God van genade is en dat het leven alleen maar goed is als ze de Here Jezus Christus kennen? Ik hoop dat dit 31 december 2017 niet voorbij is. Het mooie is dat Refo500 kerken bij elkaar brengt. Je merkt dat lokaal, aan initiatieven van gezamenlijke kerken om activiteiten rond Refo500 te organiseren."

Kun je deze tijd met die van toen vergelijken?
"De tijd van Luther kent vele overeenkomsten met vandaag. Destijds was er een grote desinteresse in de kerk, er was chaos op allerlei gebied, dreiging, oorlogen, enge ziektes en economisch onrecht. Opmerkelijk is dat de thematiek van de religie bovenaan de agenda staat. Hoe gaan we om met religieuze verschillen en hoe krijgt religie vorm in het publieke leven? De discussie over de verhouding christendom en islam is nadrukkelijk aanwezig. Religie is vandaag overal en ik geloof niet dat het christendom 'post’ is. Het reformatiejubileum betekent opnieuw nadenken over de positie van de kerk. Dat biedt kerk en christenheid bij uitstek de mogelijkheid om te spreken over het evangelie."

Goed voer

Hoe staat het er voor met kerk en christenheid anno 2017?
"Als je ziet hoe het met kerk en christenheid in Nederland is gesteld (de sluiting van de Bovenkerk te Kampen is daar een symptoom van), kunnen we niet anders dan vaststellen dat we te veel bezig zijn met marginale kwesties. De kerk heeft niet zulke goede papieren en we moeten ons afvragen hoe dat komt. Velen nemen afscheid van de kerk, echter niet van God - ik vind dat krom, maar het gebeurt wel en dus moeten we er wat mee."

Hoe kan de kerk op dat punt verbeteren?

"Daar hoef je de kerkdiensten niet voor op te leuken. Als we eens zouden beginnen met het verkondigen van een duidelijke en relevante boodschap, gewoon de Bijbel uitleggen en weten tot wie je spreekt. Ik vind dat zelf ook lastig, ik kan best een preek houden waarvan de oudere generatie zegt dat die klopt, maar om nou jonge mensen met hun vragen te bereiken, vind ik geen sinecure. Toch geloof ik nog steeds wat de oude dominee Hilbers tegen me zei toen ik hem in Hengelo als predikant opvolgde: 'Waar het voer is, daar zijn de kippen. Dus zorg ervoor dat er goed voer is.' Kinderen druk je ook geen complete bloemkool door de keel - je moet die kool koken en in stukjes opdienen. En zo moeten we dat eveneens met de verkondiging doen. We zullen hier met elkaar over moeten spreken.

Ik zeg niet dat de boodschap of de preken anders en korter moeten, nee, het gaat om de inhoud. Jongeren willen een preek die ze kunnen volgen en een gebed dat ze kunnen meemaken. Ik sta soms versteld van wat zij uit zo'n preek oppakken. Dat is de kracht van Luther. Je kunt negatieve dingen over hem zeggen, maar hij wist wel hoe hij moest preken en mensen raken. Hij was een taalkunstenaar die uit de bocht kon vliegen in zijn spreken; een man die tegelijkertijd zo sprak dat iedereen snapte wat hij bedoelde en dat doe ik hem niet na."

Schuld tegenover God

U schrijft in 'Theologia Reformata' (2017, nr. 3) dat er verschillende motieven zijn om de Reformatie te herdenken: historisch, theologisch, economisch en politiek. De meeste van deze is het theologische motief, waarom?
"Het was Luther niet te doen om een hervorming van de kerk. Hij zat met een eigen probleem en dat was hoe hij als mens verzoend moest worden met de rechtvaardige God. Hij had een uiterst individuele en persoonlijke vraag, een geloofsvraag. Dat resulteerde in een domino-effect op allerlei terreinen. De eerste steen die viel, was de theologische, daarna volgde de rest."

U vindt het opmerkelijk dat in literatuur en kunst de term schuld een grote rol speelt, terwijl het de vraag is of dit thema centraal staat in prediking, catechese en christelijke opvoeding.

"Het gaat overal over: onze schuld aan Srebrenica, slavernij, menselijke verhoudingen, echtscheiding. In de kerk moet het gaan over schuld tegenover God en mijn vraag is: hoort elke kerkganger dat nog regelmatig?"

Hebben de CGK een reformatie nodig?
"Het zou ons goed doen als we gezamenlijk, bij alle verscheidenheid die er is, teruggingen naar de vraag: wat is nou reformatorisch, wat is christelijk-gereformeerd, wat betekent dat? Hoe geven we dat vorm? Volgens mij moeten we als het ene deel van de CGK zeggen: zijn we niet wat ver weggeraakt van de boodschap van schuld en genade? Terwijl het andere deel van de CGK misschien moet zeggen: ís alles wat wij verdedigen als reformatorisch wel zo reformatorisch? Je kunt liturgische veranderingen doorvoeren zonder erbij na te denken wat je precies doet. Je kunt ook liturgische gebruiken als reformatorisch verdedigen, die helemaal niet reformatorisch zijn. We zouden met elkaar een programma moeten maken waarin we zeggen: zullen we op de classis in 2018 beginnen met Luther? Dan lezen we een tekst over de eredienst en gaan we daarover met elkaar in gesprek wat we ermee in de gemeente kunnen doen. We hebben twee classisvergaderingen en daar kunnen we elke keer best met elkaar drie kwartier aan besteden."

Geloofshervormer
In 2016 kwam uw Lutherbiografie uit (Luther, een mens zoekt God). Moest u uw beeld van Luther bijstellen?
"Ik heb nog nooit zo sterk gezien dat het Luther niet om de reformatie van de kerk te doen was, maar om het geloof. Hij is geen kerkhervormer, maar een geloofshervormer. Het tweede wat ik ontdekte was dat Luther heel goed wist hoe hij de boodschap moest verkopen. Hij was een ster in pr. Inderdaad, hij sjoemelde wel eens met de waarheid als het zo uitkwam. Zo deed hij alsof hij een kind van arme ouders was, terwijl hij uit een vrij welgesteld milieu kwam. Heel anders is dat als hij bijvoorbeeld voor de keizer staat en oprecht twijfelt of hij het wel bij het rechte eind heeft. Dat is echt Luther de twijfelaar: het kan toch niet zo zijn dat ik alleen gelijk heb tegenover duizend jaar geschiedenis van kerk en theologie, en dat de keizer en de paus het fout hebben? Die eerlijkheid vind ik mooi. Het grijpt me aan dat de oude Luther de eenzame Luther is, een grumpy old man. Hoe kan het gebeuren dat de bekendste man van Europa in zo'n stadje als Eisleben sterft (waar hij werd geboren) en niet in Keulen, Parijs of Londen? Aan het einde van zijn leven stond hij min of meer buiten al die kerkelijke ontwikkelingen die hij zelf op gang had gebracht."

Joden
In reformatorische kring wordt soms wat vergoelijkend gesproken over Luthers antisemitisme van: Ach, hij was een kind van zijn tijd en het is tendentieus om Luther in het antisemitische kamp te plaatsen. De PKN heeft zich gedistantieerd van deze zwarte bladzijde van Luther.
"Luther uitte zijn frustratie in een zeer negatief spreken over Joden, schelden op de paus, hij ging in preekstaking, was het zat omdat de mensen niet deden wat hij zei. Er zit in die houding iets van machteloosheid. Over zijn aversie tegen de Joden wordt verschillend gedacht. Ik denk dat hij in de beginfase van zijn leven positiever was over de Joden dan later, toen hij merkte dat Rome niet meeging met de Reformatie en dat het Jodendom zich niet massaal tot de Messias bekeerde. Hij was teleurgesteld en verbitterd en gebruikte zijn taalkracht om de Joden overal de schuld van te geven. Hij is duidelijk tegen de Joden. Je bewijst ieder een slechte dienst als je gaat proberen Luther te verdedigen. Daar schieten we niks mee op, net zomin als je zegt: was hij nou wel of geen antisemiet? Je moet die geschriften lezen en zeggen: ook dit is kerkgeschiedenis en ook dit is Luther en hoe kunnen wij voorkomen dat wij hetzelfde doen. Afstand nemen spreekt voor zich, je zegt er echter niks mee, het gaat erom wat je ermee doet. Luther heeft het fout gedaan en dan geldt voor mij de opdracht: hoe doe ik het beter."

Moet de Judensau verwijderd worden van de kerk in Wittenberg
?
"Nee. De Judensau is een soort Stolperstein, laat de mensen maar zien hoe erg het is en hoe Joden en hun geloof worden afgebeeld. Als je de Judensau weghaalt, heb je niks meer om dat te laten zien."

Open boek

In hoeverre herkent u zich in Luther?
"Ik lees Luther sinds mijn veertiende. Wat mij in hem aantrekt, is zijn geloofsworsteling en het leven van de belofte. Je hebt het en toch heb je het niet. Zijn strijd maakt diepe indruk op me. We hebben het over iemand die bruist, leeft en zijn eigen weg gaat. Beter gezegd: die trekt zich van anderen niet zo veel aan. Dat spreekt mij wel aan, mijn collega's mogelijk wat minder in mij. Luther was snel in iets zeggen, waarvan je later denkt: dat had ik beter niet kunnen doen. Daar herken ik me wel in."

Is alles van hem ontdekt?
"Er is weinig dat wij niet van hem weten. Dat komt omdat Luther bij zijn leven al wereldberoemd was. Toen al werd alles over hem opgeschreven en bewaard. Meer nieuws dan af en toe een paar snippers valt er niet te ontdekken. De man is een open boek."

 


Abonneer u nu op de RSS-feed van De Wekker