Waardig sterven

Stervend riep Christus met luide stem: Vader, in Uw handen beveel Ik Mijn geest. De Heidelberger Catechismus schrijft in zondag 16, antwoord 44, dat Christus door Zijn diepe lijden, bovenal aan het kruis, mij heeft verlost van helse benauwdheid en pijn. Onder waardig sterven versta ik te mogen sterven in de navolging van Christus door het leven over te geven in de handen van de Vader. 

Waardig?
Wie de woorden waardig sterven invoert in een zoekmachine op internet, komt snel uit bij de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillig Levenseinde (NVVE). Op de website van de vereniging staat gelukkig ook dat waardig sterven voor iedereen iets anders betekent. Maar de vereniging ziet het sterven als waardig wanneer het op eigen verzoek is, na een heldere en zorgvuldige afweging; niet in gedwongen eenzaamheid plaatsvindt en, zo mogelijk, gebeurt na en in gesprek met naasten en de dood door de betrokkene (uiteindelijk) in rust, overgave en vrede wordt aanvaard.

Moeite
Mijn moeite bij deze opvatting van waardig sterven ligt in het verbinden van de waardigheid van het sterven met het eigen verzoek om te mogen sterven. Is het wel zo waardig om zelf over het moment van sterven te mogen beschikken? Regelmatig bid ik met mensen en hun familie of de komst van dat moment niet te lang meer zal duren. Dat zijn waardige momenten waarbij wordt uitgezien naar een einde aan de strijd van ziek en/of oud zijn. De waardigheid van het moment ligt voor mij dan juist opgesloten in het uit handen geven van de beslissing. De handen van de Vader zijn genadiger dan de handen van de dokter, de dominee, de familie of de stervende medemens zelf.

Oorspronkelijk
Hoogleraar ethiek van de gezondheidszorg, Theo Boer, schrijft in 2021 in het boek Eind Goed – een protestantse kijk op euthanasie in Nederland: ‘De term euthanasie heeft een lange geschiedenis. In de Oudheid en de Vroege Kerk doelde het woord op een levenseinde in rust en waardigheid en, wat de Kerk aanging, een dood in de zekerheid dat men van Christus is.’ Het lijkt me goed wanneer christenen deze oude betekenis van euthanasie en waardig sterven ook in het publieke debat weer vaker voor het voetlicht brengen.

Goede Vrijdag
Een gelovige mag bij het sterven aan het offer van Christus op de Goede Vrijdag denken. Zonder geloof in het offer van Christus is de dood een straf op de zonde. Zo leren wij in de reformatorische traditie aan onze kinderen dat voor de gelovige de dood geen betaling voor onze zonden is, maar een afsterving van de zonden en een doorgang tot het eeuwige leven. Zondag 16, antwoord 42. Dan blijft de dood een vijand. Maar Christus heeft deze vijand voor ons verslagen. Wie in dit geloof sterft, kan door lijden en pijn heen waardig sterven. De rust in de handen van de Vader te zijn geeft het sterven dan waardigheid. In een van de gemeenten waar ik diende, maakte ik het mee dat een ouderling, na een periode van ziekte en lijden, stierf op de avond van de Goede Vrijdag. Kort daarvoor had deze broeder mij nog deze woorden meegegeven: ‘’Wanneer ze straks zeggen dat ik dood ben, geloof ze niet, want ik leef méér dan ooit.’ Ik bewaar kostbare herinneringen aan de waardigheid van dat sterven.

Euthanasie en de dokter
Vorige maand verscheen bij uitgeverij Skandalon het boek Euthanasie en de dokter – 54 ervaringsverhalen van artsen. De verhalen zijn samengesteld door ethicus Theo Boer, de aan de Lindeboom Leerstoel verbonden hoogleraar Stef Groenewoud en promovenda Wieke Ligtenberg. In een eerder boek (Leven met euthanasie, 2020) lieten Boer, Groenewoud en De Jonge nabestaanden aan het woord over hun ervaringen met euthanasie. In beide boeken komen we mensen tegen die huiveren voor euthanasie. Soms komt dat huiveren pas gaandeweg of achteraf. In beide boeken komen we ook mensen tegen die euthanasie toejuichen. Iedere zorgprofessional, die wel eens met euthanasie in aanraking komt, zou deze boeken moeten lezen. Ook voor theologen met een duidelijke en principiële mening is het aanbevolen literatuur. Het scherpt het denken en behoedt voor al te gemakkelijke oordelen.

Waardig afhankelijk zijn
Bovengenoemde twee boeken laten daarbij ook zien hoe euthanasie steeds meer aanvaard is in de samenleving. Daar zou veel over op te merken zijn. In dit artikel laat ik het bij de constatering dat er steeds gemakkelijker over de dood wordt gedacht als iets waar wij zelf over kunnen beschikken. Het hoort bij de maakbaarheid van ons leven om ook over het moment van het sterven te willen beschikken. Daaraan gekoppeld is er in onze samenleving veel vrees voor afhankelijk zijn en/of lijden. Dat gaat de kerken niet voorbij. Niemand van de lezers zal ernaar uitzien om de laatste periode van het leven in een verpleeghuis te verblijven. Toch kan het in een verpleeghuis heel goed toeven zijn. Vrijwel dagelijks ontmoet ik in het verpleeghuis mensen, die waardig afhankelijk kunnen zijn.

Verhalen
De theologische argumenten om principieel tegen euthanasie te zijn, zijn bekend. Toch worden niet alle christenen door deze argumenten overtuigd, merk ik af en toe. De geest van de tijd dringt zich aan ons allen op. De twee genoemde boeken brachten mij onder de indruk van de kracht van persoonlijke verhalen met als doel om de lezer aan het denken te zetten. Ik voel wel wat voor het samenstellen van nóg een verhalenbundel. Niet alleen de dokter, maar ook de dominee staat vaak aan een sterfbed. Regelmatig zie ik ook hoe een waardig sterven, met het geloofsoog gericht op Christus, indruk maakt op mensen rond een sterfbed. Worden ouderen in onze kerken voldoende aangespoord om zich voor te bereiden op zo’n waardig sterven?

Anders
Een bundel ervaringsverhalen over christelijk waardig sterven zou misschien kunnen helpen. Tegen de geest van onze eeuw in moet ook het christelijke en gereformeerde verhaal over sterven in klare taal worden verteld. Uiteraard zitten aan verhalen ook risico’s. Getuigenisverhalen kunnen gaan werken als een soort van modelbekeringsverhalen waar lezers zich aan willen spiegelen. Daarom is het belangrijk dat het diverse en eerlijke verhalen zullen zijn. Geloven en hopen gaan immers ook door pijn, moeite, wanhoop, benauwdheid en angst heen. We moeten zeker niet proberen om het vijandkarakter van de dood te ontkennen. Maar deze vijand is door Christus verslagen. Het is volbracht. Dat maakt de dood en een sterfbed zo anders voor wie gelooft!