De bijl erin
In februari van dit jaar gingen er beelden de wereld over van Elon Musk, toen nog in de gunst van de Amerikaanse president, zwaaiend met een kettingzaag. Hij zou korte metten maken met de ambtenarij, die hij als een grote verspilling beschouwde van Amerikaans belastinggeld. Het was een agressief en angstaanjagend beeld, die miljardair met ontzettend veel macht met dat gevaarlijke apparaat. Het zal een opluchting voor velen zijn geweest, dat zijn opdracht om schoon schip te maken geen lang leven beschoren was, omdat hij al snel in onmin geraakte met de president.
Het optreden van Elon Musk met zijn kettingzaag doet in de verte denken aan Johannes de Doper met zijn bijl. Johannes komt uit de wildernis. Zijn voorkomen is dat van een woesteling, met zijn harige mantel en voedsel uit de wilde natuur. Hij is ongemanierd, hij brengt onrust. Hij zegt de dingen ongezouten. ‘Adderengebroed’ noemt hij de menigte die naar hem uitloopt, ‘wie heeft u laten weten dat u moet vluchten voor de komende toorn? De bijl ligt al aan de wortel van de bomen’ (Lukas 3:7-9). Verschil met Elon Musk is, dat Johannes niet zelf de bijl hanteert, maar Iemand aankondigt, sterker dan hij, die zal komen om de zuivering door te voeren. Maar dat maakt zijn boodschap alleen maar onheilspellender.
Advent
Johannes de Doper is de persoon van de adventstijd. Zoals het pasgeboren kind Jezus bij Kerst hoort en de opgestane Christus bij Pasen, staat Johannes de Doper voor Advent. Wij maken van de adventstijd de opmaat voor een gezellig kerstfeest. We versieren alvast ons huis, in de winkelcentra horen we kerstmuziek. De sfeer is lieflijk en knus. In de vroegkerkelijke tijd was Advent echter een tijd van vasten en inkeer, omdat de aandacht gericht was op de wederkomst van Christus. Dezelfde boodschap die Johannes verkondigde ter voorbereiding op Christus’ eerste komst als Kind, werd betrokken op Christus’ tweede komst als Rechter: ‘Breng vruchten voort in overeenstemming met de bekering.’ De adventstijd is de hartstochtelijke roep om gerechtigheid en vrede, die nu nog ver te zoeken zijn.
Vijanden en duisternis
Het lied van Advent is de Lofzang van Johannes’ vader Zacharias, die zingt van ‘verlossing van vijanden en bevrijding uit de hand van haters’ voor een volk dat gezeten is in ‘duisternis en schaduw van de dood’ (Lukas 1:71,79). Vijanden en haters, duisternis en dood zijn de realiteit waarin de kerk leeft. Met het bepalen van de aandacht in de adventstijd bij Christus’ wederkomst, kanaliseert de kerk haar eigen woede over het onrecht en het geweld en legt die in de handen van Christus. Paulus roept in Romeinen 12:19 op om voor de toorn ruimte te laten, en wel daar waar ze zuiver brandt, bij God. De vroege christenen begrepen dit goed en dwongen zichzelf tot zelfbeheersing via vasten en het gebed: Maranatha! Kom Here Jezus!
"Zouden wij geen boosheid moeten voelen nu we Advent vieren in een kerk die aan het scheuren is?"
Wit-hete mensen
De kerk is voor veel Nederlanders niet meer relevant. En in de kerk heeft Advent niet meer de betekenis van het kanaliseren van onze verontwaardiging over onrecht. Zou er een verband zijn tussen deze feiten en de woede-uitbarstingen tijdens demonstraties en via de internetmedia? Al een aantal jaren komen boze groepen mensen in de benen als er in een stad of dorp sprake is van de komst van een opvangcentrum voor asielzoekers of vluchtelingen. Ze voelen zich bedreigd en gepasseerd. Dezer dagen las ik het NOS-nieuwsbericht, dat de man die in het Sinterklaasjournaal de hoofdpiet speelt, doodsbedreigingen krijgt, nadat hij de suggestie deed dat ouders zelf voor kadootjes konden zorgen als het Sinterklaas niet lukt. ‘Sommige mensen zijn boos, omdat hij volgens hen “het geheim” rond het Sinterklaasfeest heeft verklapt. Ze uiten hun woede bijvoorbeeld op social media.’ Dat gaat gauw ongeremd.
Zouden wij geen boosheid moeten voelen nu we Advent vieren in een kerk die aan het scheuren is? ‘Rijnsburg’ en ‘Hoogeveen’ ontwikkelen zich naast elkaar en los van elkaar. Ik kan goed begrijpen dat velen er eerder gelaten onder zijn. Je voelt je machteloos, het overkomt je. Maar het kan ook zijn dat het gebrek aan boosheid over wat er met de kerk gebeurt tekenend is voor de onderlinge verwijdering die al lang bestaat. Je wordt harder geraakt naarmate iets dichter bij je staat. Nu het ons niet lukt om één kerk te blijven, moeten we Advent maar eens wat meer zoals in de vroege kerk vieren: inkeer en verootmoediging, uit vrees voor de komende Christus.
Zachtmoedigheid
De anglicaanse theoloog Rowan Williams schrijft in zijn boekje Hartstochten van de ziel over de visie van oude kerkvaders op boosheid. Die stellen dat we ermee zijn geschapen zodat we krachtig kunnen reageren op gebreken in onszelf en in de wereld. Onze boosheid is echter al snel egoïstisch. Woede heeft namelijk een verblindend effect op ons juiste zicht. Je verwart snel hetgeen ten dienste van de ander is met je eigen belang en wisselt ze om.
Williams noemt als tegenhanger van boosheid de zachtmoedigheid en nederigheid, zoals Jezus erover spreekt: ‘Kom naar Mij allen die vermoeid en belast bent … en leer van Mij dat Ik zachtmoedig ben en nederig van hart’ (Matteüs 11:29). Dat betekent niet dat Jezus alles over zijn kant laat gaan en nooit boos werd: ‘Boosheid kan oprijzen als een hartstochtelijk protest tegen lijden, kwaad of oneerlijkheid’ (blz. 69). We lezen regelmatig van een woedende Jezus in confrontatie met de Farizeeën en Schriftgeleerden, of in confrontatie met de dood van een vriend (Joh. 11). Maar zachtmoedigen weten dat ze eens de aarde zullen beërven (Matteüs 5:5). Daarom hebben ze niet de behoefte steeds te verdedigen wat van hen is. Daarom hebben ze een uitnodigende houding als Jezus. Maar kennen ze ook Zijn woede tegen het kwaad.
"Woede heeft een verblindend effect op ons juiste zicht"
Het mes erin
Een kettingzaag in de handen van Musk is angstaanjagend. Een bijl in de handen van Johannes de Doper weigert hij zelf te accepteren. Johannes strekt zijn hand uit en wijst op Wie hij ziet komen: ‘Zie het Lam van God.’ Het Offerlam dat verzoening brengt. Het mes gaat in de hals van dit Lam, zodat Zijn bloed stroomt. Zo ondergaat het Gods oordeel. Johannes’ boodschap wil uiteindelijk voor ons niet onheilspellend zijn.
